ร้องเพลงแลกฝัน ฝ่าฟันความลำบาก

จริง ๆ โลกของการประกวดความสามารถพิเศษบนโลกใบนี้ อาจจะมีพื้นที่ที่กระจายตัวอยู่ไม่กี่รูปแบบเท่านั้น เพราะความสามารถพิเศษที่ผู้คนมักมีร่วมกันนั้นนำมาซึ่งการสร้างสรรค์ประเภทการประกวดให้สอดคล้องกับความแตกต่างหลากหลายดังกล่าว ส่วนมากแล้วคงหนีไม่พ้นการประกวดหน้าตา ไหวพริบ ความสามารถด้านร่างกาย ความสามารถด้านเสียง หรือความสามารถทางด้านทักษะอื่นใด

แต่ที่เรามักจะเห็นกันบนหน้าจอจริง ๆ ความสามารถพิเศษหลักที่ประเทศเรามักจะเอามาทำให้เป็นเวทีประกวดเลยคงหนีไม่พ้น ‘การประกวดร้องเพลง’ ที่มีทั้งการประกวดในพื้นที่จริง ไปจนถึงการประกวดที่ต้องการสร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นคอนเทนต์บนหน้าจอโทรทัศน์ หรือที่เรียกว่า ‘รายการประกวดร้องเพลง’ นั่นเอง

วันนี้ SUM UP จะขอพาทุกคนไปสำรวจโลกของรายการประกวดร้องเพลงในบ้านเรา ถึงจุดร่วมสำคัญที่มีร่วมกันอย่างการเป็นรายการที่ออกแบบไว้ให้เป็นพื้นที่สนับสนุนผู้คนในชนชั้นแรงงานให้ได้กลับมามีชีวิตที่ดีขึ้นกัน

โลกของ ‘รายการประกวดร้องเพลง’ ในประเทศไทย

หากจะว่ากันจริง ๆ ก่อนหน้าที่รายการประกวดร้องเพลงจะมากมายอย่างในช่วงเวลาที่ผ่านมาบนหน้าจอทีวี รายการประกวดร้องเพลงในสมัยแรก ๆ จะเน้นไปที่การนำเสนอความสามารถของผู้เข้าประกวด ผ่านกติกาที่ครอบเอาไว้เพียงเล็ก ๆ น้อย ๆ เท่านั้น

อย่างรายการ ‘คอนเสิร์ต คอนเทสต์’ (2529-2531) ที่มีกติกาง่าย ๆ อย่างการให้ผู้เข้าแข่งขันมาประชันร้องเพลงของศิลปินต้นแบบในแต่ละตอน และนำเสนอเนื้อหารายการด้วยการแสดงโชว์บนเวทีที่ยกสูงขึ้น เสมือนเป็นเวทีการแสดงสดจริง ๆ ของผู้เข้าประกวดแต่ละคนไปเลย ทำให้คนดูได้ตัดสินความสามารถด้วยความสามารถอย่างจริงจังเพียงเท่านั้น

ก่อนที่ต่อมาจะมีรายการประกวดร้องเพลงที่นำเอาความเป็นเรียลลิตี้มาใส่ ทำให้นอกจากเราจะเห็นความสามารถของผู้เข้าประกวดแล้ว เรายังได้เห็น ‘พัฒนาการ’ ของความสามารถที่ค่อย ๆ เพิ่มพูนกลายเป็นทักษะติดตัวพวกเรามากขึ้นเรื่อย ๆ ในแต่ละสัปดาห์

อีกทั้งยังมีการเก็บตัวในบ้านเพื่อให้ผู้ชมได้เห็นชีวิตของพวกเขาตลอดการแข่งขันในช่วงที่ไม่ได้อยู่บนเวที ได้เห็นความรู้สึกและความสัมพันธ์ระหว่างกันของผู้เข้าแข่งขัน จนกลายเป็นจุดแข็งสำคัญของการนำเสนอรายการประกวดความสามารถในการร้องเพลงมากขึ้นมาจนถึงปัจจุบัน

ภาพที่เริ่มชัดเจนขึ้นของ ‘ชนชั้นแรงงาน’ ในโลกรายการประกวดร้องเพลงบ้านเรา

ในยุคที่สื่อโทรทัศน์สมัยใหม่เริ่มก้าวเข้าสู่ระบบทีวีดิจิทัล ช่องโทรทัศน์ใหม่ ๆ ก็มีจำนวนมากขึ้น บริษัทผลิตรายการโทรทัศน์ป้อนช่องต่าง ๆ สื่อแขนงอื่น ๆ อย่างหนังสือพิมพ์ หรือสื่อสิ่งพิมพ์ ไปจนถึงสื่อบันเทิงแขนงอื่นก็สร้างช่องทีวีดิจิทัลของตัวเองมาแข่งกัน การผุดขึ้นของรายการประกวดร้องเพลงก็มากขึ้นตามไปด้วย ชนิดที่ว่าในช่วงวงการทีวีดิจิทัลกำลังเป็นที่นิยมในคนหมู่มาก มีรายการประกวดร้องเพลง หรือรายการที่เกี่ยวกับการแข่งขันร้องเพลงให้ได้ดูตลอดทั้งสัปดาห์ 20-30 รายการเลยทีเดียว

เป็นจำนวนที่น่าทึ่งไม่ใช่เล่น แต่หากมามองยังรูปแบบรายการจำนวนหนึ่ง ก็จะพบว่าแต่ละสถานีโทรทัศน์ล้วนแต่มีรายการหลักเป็นของตัวเอง ทั้งเวอร์ชันแรกและเวอร์ชัน Spin-off ออกอากาศในรอบสัปดาห์ใกล้ ๆ กัน และที่สำคัญก็คือรูปแบบรายการตั้งแต่ต้นจนจบก็มีการดำเนินไปไม่ได้แตกต่างกันมาก ซึ่งหากมองกลับไปยังผู้เข้าประกวดแล้วก็จะพบว่าระยะนี้นี่เองคือจุดเริ่มต้นของรายการประกวดร้องเพลงสำหรับคนสู้ชีวิตชนชั้นแรงงานเป็นส่วนใหญ่เลย

เริ่มต้นจากรายการ ‘ชิงช้าสวรรค์ ไมค์ทองคำ’ ของช่องเวิร์คพอยท์ 23 ที่มีกิมมิกอย่างการปิดเสียงดนตรีระหว่างการร้องเพลงเพื่อให้ได้ยินเสียงร้องแบบเต็ม ๆ ก่อนจะปิดเสียงร้องเมื่อกรรมการพึงพอใจแล้ว หรืออย่างรายการ ‘ศึกวันดวลเพลง’ ของช่องวัน 31 ที่เป็นรายการประกวดร้องเพลงในรูปแบบเกมโชว์ มีผู้เข้าแข่งขันเพียง 2 คนต่อตอน ดวลร้องเพลงกันคนละเพลง ใครได้คะแนนมากกว่าก็ได้เป็นแชมป์ ยิ่งเป็นแชมป์มากก็ยิ่งได้เงินรางวัลมากขึ้นตามขั้นบันได ไปจนถึงรายการ ‘เสียงสวรรค์ พิชิตฝัน’ ของช่อง 8 ที่เลิกออกอากาศไปแล้ว ก็เป็นอีกหนึ่งรายการที่ก็มีผู้เข้าประกวดมาร้องเพลงไปเรื่อย ๆ จนกว่ากรรมการจะกดปุ่มไฟให้หยุดร้องเกินครึ่ง

รายการเหล่านี้ล้วนแล้วแต่มีการแยกย่อยรูปแบบอย่างหลากหลาย ทั้งเวอร์ชันเด็ก เวอร์ชันร้องเพลงเพื่อแลกเงินทุนสำหรับการทำอะไรสักอย่างที่ขอเข้ามายังรายการ หรือการร้องเพลงเพื่อเข้าไปเล่นเกมเสี่ยงดวงคว้าเงินรางวัลกลับบ้านก็ตาม จึงทำให้มีรูปแบบรายการประกวดร้องเพลงโลดแล่นอยู่บนหน้าจอโทรทัศน์มากมายอย่างที่กล่าวไป

และที่สำคัญเลยก็คือรายการที่ว่ามานี้ ล้วนแล้วมีผู้เข้าประกวดร้องเพลงทางบ้านจากทุกภูมิภาคที่มีพื้นเพชีวิตต่างกันมาร่วมแข่งขันประชันเสียงร้อง ประกอบกับนำเสนอตัวตนและชีวิตผ่านหลายความรู้สึกประกอบกันด้วย VTR แนะนำตัวผู้เข้าแข่งขัน

จุดนี้เองที่ทำให้ใครหลายคนบอกว่ารายการประกวดร้องเพลงสำหรับกลุ่มคนชนชั้นแรงงานนั้นแทบจะเป็นรายการที่นำเสนอความสู้ชีวิตเพื่อให้ผู้ชมสะเทือนอารมณ์ และเห็นถึงความไม่ย่อท้อ จนกลายเป็น Meme บนโลกออนไลน์บ่อยครั้ง ประมาณว่าผู้ปกครองพูดกับบุตรหลานที่บ้านว่า ดูเด็กในทีวีสิ เขายังขยันทำงานหาเงินเลยอะไรทำนองนั้น

เหตุผลการมีอยู่ของรายการประเภทประกวดร้องเพลงของชนชั้นแรงงานในไทย

วิทยานิพนธ์เรื่อง ‘ปัจจัยความสำเร็จของรายการประกวดร้องเพลงทางโทรทัศน์ รูปแบบเรียลลิตี้และเกมโชว์’ โดย กฤติชัย มณีแก้ว ที่ตีพิมพ์ในวารสารศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาสื่อสารมวลชน คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อปี 2565 ได้สัมภาษณ์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องกับรายการไมค์หมดหนี้ เขาเล่าถึงจุดแข็งของความเป็นรายการประเภทนี้ว่าจริง ๆ แล้ว นี่คือรายการวาไรตี้เกมโชว์ที่นำเสนอหลาย ๆ อย่าง ไม่ใช่แค่การประกวดร้องเพลงเพียงอย่างเดียว ยังมีช่วงอื่น ๆ ประกอบอีก เช่น VTR เล่าเรื่องราวชีวิตผู้เข้าแข่งขันก็คือ Documentary หรือสารคดีชีวิต ประกอบกับทอล์กโชว์ ก็คือการพูดคุย สนทนาเรื่องราวชีวิตผู้เข้าแข่งขันประกอบ ต่อด้วย Competition หรือการแข่งขันความสามารถด้านการร้องเพลงลูกทุ่ง และจบด้วย Game Show ที่พาคนไปลุ้นระทึกกับกติการับเงินรางวัลท้ายรายการ

รายการประกวดร้องเพลงจึงมีหน้าที่เสมือนเป็นทางลัดให้กับคนที่สู้ชีวิตและมีทักษะที่เกี่ยวข้องได้มาพิสูจน์ในรายการว่าโชคชะตาจะพาให้เขาหมดหนี้ในรายการได้หรือเปล่า อีกทั้งรูปแบบรายการที่มีการประกวดเพียง 2 คน เพื่อคัด 1 คนต่อเทป ทำให้ผู้ชมได้ติดตามชีวิตของผู้เข้าแข่งขันที่สอดแทรกได้ตลอดทั้งรายการ สิ่งนี้จะยิ่งทำให้คนดูอินเมื่อผู้ที่กลายเป็นแชมป์ยืนในแต่ละตอนเริ่มทำให้คนดูรู้สึกรักและอยากเป็นกำลังใจให้ต่อไปเรื่อย ๆ

ขณะเดียวกันกลุ่มผู้ชมก็มีหลากหลายรูปแบบที่จะมีความรู้สึกนึกคิดกับตัวรายการได้ อย่างผู้ชมกลุ่มต่างจังหวัด พวกเขาก็จะอินตามรายการไปได้ง่ายด้วยหลายองค์ประกอบ ทั้งการที่ผู้เข้าแข่งขันต้องการมาหาเงินปลดหนี้ คนไทยที่เป็นหนี้เยอะอยู่แล้วก็อาจจะเริ่มอินกับรูปแบบชีวิตที่ใกล้เคียงกัน เพลงลูกทุ่งเองก็เป็นส่วนหนึ่งในชีวิตคนไทยไปแล้ว เนื้อหาเพลงลูกทุ่งส่วนใหญ่ก็เล่าเรื่องชีวิตคนชนชั้นแรงงานเป็นทุนเดิม สิ่งนี้ก็ช่วยเสริมเรื่องราวให้แข็งแรงเข้าไปอีก ทำให้ผู้ชมดูเพื่อจะเชียร์ให้ประสบความสำเร็จ ดูจบ ปิดทีวี แล้วก็มีความสุขทิ้งเอาไว้ในตัวได้ พร้อม ๆ กันนั้นผู้ชมในตัวเมืองกรุงเทพฯ กลับดูด้วยความรู้สึกแตกต่างกันในมวลรวม นั่นคือดูแล้วเศร้า ดูแล้วอยากช่วยเหลือ แต่ทั้งหมดทั้งมวลก็นำมาซึ่งเรตติ้งและการถูกพูดถึงในฐานะของรายการ ๆ หนึ่งบนหน้าจอโทรทัศน์นั่นเอง

ภาพความแข็งแรงของการนำเสนอวิถีชีวิตคนชนชั้นแรงงานที่ปรากฏบนรายการเหล่านี้ทำให้เราเห็นความเป็นอุดมการณ์ของคนสู้ชีวิตได้โดยแท้จริง ภาพของคนชนชั้นแรงงานที่มีหนี้เพราะไปกู้มาลงทุนประกอบอาชีพ หรือกู้มารักษาคนในครอบครัว หรือหนี้ในแง่บวก ประกอบกับภาพของคนชนชั้นแรงงานที่ดี ต้องสู้ชีวิต จิตใจดี กตัญญู รักครอบครัว ขยัน และอดทน ซึ่งต่างได้รับโอกาสที่ดีจากทางรายการ ได้มาโชว์ความสามารถ รับรู้จุดแข็ง-จุดปรับปรุงในการร้องเพลงของตัวเอง ได้รับกำลังใจดี ๆ ไปจนถึงโอกาสที่พลิกชีวิตพวกเขาให้กลายเป็นศิลปินที่เป็นที่รู้จักได้ในชั่วข้ามคืน ทั้งหมดนี้น่าจะเป็นส่วนผลักดันเพื่อให้ผู้ชมได้ตระหนักว่า หากคุณสมบัติชีวิตและความสามารถด้านการร้องเพลงของเราก็ไม่ได้ยิ่งหย่อนไปกว่าใคร สักวันหนึ่งเราก็อาจจะเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของการแข่งขันนี้ เพื่อใช้ทักษะความสามารถเป็นหนทางลัด แลกมาด้วยเงินอันสุจริตก็ได้เช่นกัน

ดังนั้นด้วยวิถีชีวิตของคนไทย ความเกี่ยวโยงกันในบางประเด็น รวมถึงการของเสพสื่อที่เน้นอารมณ์ของคนไทยเอง ก็ทำให้รายการแข่งขันประกวดร้องเพลงที่มีตัวละครในรายการเป็นผู้คนชนชั้นแรงงานน่าจะได้รับความนิยมไปอีกนาน เพราะหากเอาจริง ๆ เราทุกคนก็ล้วนแล้วแต่สู้ชีวิตในคนละแบบกันทั้งนั้น และก็คงจะดีไม่น้อยหากเราได้รับโอกาสแบบนั้นบ้างเหมือน ๆ กันเหมือนอย่างในรายการ

อ้างอิง

• https://ethesisarchive.library.tu.ac.th/thesis/2022/TU_2022_5807030332_8208_26942.pdf